Cảnh báo hình thức lừa đảo deepfake giọng nói nhắm vào tài khoản ngân hàng số

Điện thoại reo. Đầu dây bên kia là giọng của người thân đang hoảng hốt, nhờ bạn chuyển gấp một khoản tiền. Giọng nói nghe quen đến mức bạn không kịp nghĩ ngợi. Đây chính là kịch bản mà các hình thức lừa đảo dùng giọng nói giả bằng AI, thường gọi là deepfake giọng nói, đang nhắm tới. Bài viết này là hướng dẫn an ninh dành cho người dùng phổ thông.

Deepfake giọng nói hoạt động thế nào?

Ở mức khái quát, công nghệ này dùng các mô hình AI học đặc điểm của một giọng nói từ các đoạn ghi âm, sau đó tạo ra âm thanh mới có giọng tương tự đọc bất kỳ nội dung nào. Những đoạn ghi âm đó có thể lấy từ video đăng công khai, tin nhắn thoại hay các cuộc gọi bị ghi lại.

Điều đáng lo là rào cản kỹ thuật ngày càng thấp, trong khi người nghe thường tin vào giọng nói hơn là tin nhắn chữ. Kẻ lừa đảo hiểu điều này nên thường kết hợp giọng giả với hai yếu tố tâm lý: sự khẩn cấp và sự quen thuộc.

Những kịch bản thường gặp

• Người thân gặp nạn: “con”, “em” hoặc “anh” nhờ chuyển tiền gấp vì tai nạn, bị giữ giấy tờ, cần đóng tiền ngay.
• Nhân viên ngân hàng: cuộc gọi tự xưng báo tài khoản có giao dịch lạ, yêu cầu bạn làm theo hướng dẫn để “bảo vệ tiền”.
• Cấp trên hoặc đối tác: yêu cầu chuyển khoản gấp cho một khoản thanh toán “bí mật”.
• Cơ quan chức năng giả: doạ rằng tài khoản liên quan đến vụ việc và đòi xác minh qua một đường dẫn lạ.

Điểm chung của mọi kịch bản là gây áp lực để bạn không kịp kiểm chứng.

Dấu hiệu nhận biết

Không có dấu hiệu nào đảm bảo tuyệt đối, vì chất lượng giọng giả ngày càng tốt. Tuy nhiên, một số điểm sau đáng để bạn cảnh giác:

1. Yêu cầu gấp, không cho phép cúp máy. Người thật hiếm khi cấm bạn kiểm tra lại.
2. Yêu cầu chuyển tiền sang tài khoản mới hoặc tài khoản của người lạ.
3. Đòi mã OTP, mật khẩu hoặc cài ứng dụng điều khiển từ xa. Đây là dấu hiệu đỏ gần như chắc chắn.
4. Giọng hơi đều, ngắt nghỉ kỳ lạ, ít tiếng thở hoặc không trả lời tự nhiên các câu hỏi bất ngờ.
5. Cuộc gọi đến từ số lạ nhưng lại tự nhận là người quen “đổi số mới”.

“Điều làm mình tỉnh ra là câu hỏi đơn giản: ‘Hôm qua tụi mình ăn gì?’. Đầu dây im lặng rồi cúp máy.” — Mai (nhân vật minh hoạ)

Quy tắc phòng vệ đơn giản

Thay vì cố phân biệt thật giả bằng tai, hãy dựa vào quy trình. Những quy tắc dưới đây hiệu quả vì chúng không phụ thuộc vào việc bạn nghe giỏi hay dở.

• Cúp máy và gọi lại bằng số đã lưu. Với người thân, hãy dùng số bạn vẫn dùng. Với ngân hàng, hãy dùng số hoặc ứng dụng chính thức, không dùng số do người gọi cung cấp.
• Đặt “câu hỏi bí mật” trong gia đình. Một từ khoá chỉ người nhà biết, dùng khi có yêu cầu tiền bạc khẩn cấp.
• Không chia sẻ OTP với bất kỳ ai, kể cả người tự xưng là nhân viên hỗ trợ. Mã này chỉ dành cho bạn.
• Bật xác thực hai lớp cho ứng dụng ngân hàng, email và mạng xã hội.
• Thiết lập hạn mức giao dịch và thông báo biến động số dư theo hướng dẫn của ngân hàng.
• Hạn chế đăng giọng nói công khai không cần thiết, nhất là những đoạn dài và rõ tiếng.

Nếu bạn nghi ngờ hoặc đã lỡ làm theo

Hãy bình tĩnh và hành động theo thứ tự sau:

1. Dừng mọi thao tác chuyển tiền và không bấm vào đường dẫn người gọi gửi.
2. Liên hệ ngay ngân hàng của bạn qua kênh chính thức để được hướng dẫn khoá tạm thời hoặc kiểm tra giao dịch.
3. Đổi mật khẩu các tài khoản liên quan và kiểm tra thiết bị xem có ứng dụng lạ không.
4. Lưu lại bằng chứng như số điện thoại, nội dung tin nhắn, thời gian cuộc gọi.
5. Trình báo với cơ quan chức năng có thẩm quyền và thông báo cho người thân để họ cảnh giác.

Đây chỉ là thông tin chung. Trong tình huống cụ thể, hãy làm theo hướng dẫn của ngân hàng và cơ quan chức năng.

Điều cần nhớ

• Giọng nói không còn là bằng chứng đáng tin tuyệt đối trong thời đại AI.
• Luôn cúp máy và gọi lại bằng số đã lưu hoặc kênh chính thức trước khi chuyển tiền.
• Không chia sẻ OTP, mật khẩu hay cài ứng dụng điều khiển từ xa theo yêu cầu qua điện thoại.
• Chia sẻ bài viết này với người lớn tuổi trong gia đình, nhóm dễ bị nhắm đến nhất.